Een krijsend kind in de supermarkt

(Dit blog verscheen eerder op Opositief.blogspot.nl)

Het is een nachtmerrie voor (bijna) alle ouders en alom spreekt men er schande van: een kind dat languit in de winkel gaat liggen krijsen, of gilt dat het NU deze koekjes wil. De ouders, bang voor de prikkende blikken in hun rug, sussen het kind en geven het dan maar zijn of haar zin. Waarna men er nog meer schande van spreekt of denkt. Zie je wel: die ouder kan geen grenzen stellen, dat kind wordt gewoon verwend. Zijn dwingende gedrag wordt beloond, wat moet dat worden in de toekomst? Het kind een pak voor de billen geven is al helemaal uit den boze. Slaan is immers taboe? Hoe overleeft een ouder het spitsuur in de supermarkt? Hoe deden ze dat vroeger?

Nou, om te beginnen waren er vroeger helemaal geen supermarkten. De winkels hadden een toonbank, en als je aan de beurt was vertelde je wat je graag kopen zou en dat werd je dan aangereikt. Niks geen verleidelijke pakken Dora-koekjes op kinderhoogte. Die bestonden trouwens ook nog niet. De meeste boodschappen werden trouwens thuisbezorgd, van brood en melk tot en met groenten en vlees. Bij de kruidenier hoefde je eigenlijk niet dagelijks te zijn. En natuurlijk stond er een pot met snoepjes op de toonbank. En als je geluk had mocht je als kind er daarvan één uitzoeken.

Ergens in de jaren vijftig of zestig werd de supermarkt uitgevonden, of eigenlijk werd deze vanuit Amerika ingevoerd waar dit fenomeen al langer bestond. Mèt de supermarkt werd de marketing uitgevonden: hoe kun je de klanten zo veel mogelijk verleiden je producten te kopen. Deze marketing werd een complete wetenschap, dat zich richtte op het onbewuste: gevoelens, emoties, identiteit. Zo bleek uit onderzoek dat mensen in een supermarkt minder vaak met de ogen knipperden, alsof ze in een soort trance waren. Bij de kassa nam de frequentie van knipperen dan enorm toe, hetgeen wijst op stress (1). Marketeers weten dit allemaal – en nog veel meer. De supermarkt (en vele andere winkels) zijn dan ook maximaal ingericht om tot aankoop te verleiden. Niet voor niets beginnen supermarkten met een groenteafdeling: als je net binnenkomt ben je nog helemaal alert(2). De groenteafdeling vraagt weinig alertheid en geeft ook weinig verleiding. De echte verleidingen staan verderop, en vooral bij de kassa. Is het je nooit opgevallen dat nu vrijwel elke kassa omgeven is door chocola en zoetigheid? Niet alleen bij de supermarkt, maar ook bij de blokker, de drogisterijketen, de bouwmarkt, de benzinepomp, etcetera?  Dat is niet voor niks.

Kinderen zijn nog veel kwetsbaarder voor dit soort verleiding, en dat weten ze bij de supermarkt en andere winkels ook. In het spitsuur van de supermarkt – lange dag achter de rug, jijzelf en je kind(eren) moe- heb je al genoeg energie nodig om je eigen gedachten bij elkaar te houden. Is het dan vreemd dat je kind op hol slaat? Als moderne ouder heb je er een flinke klus aan, zonder dat we er ooit een gebruiksaanwijzing voor in handen hebben gekregen. Toegeven mag niet, laten krijsen ook niet, en slaan al helemaal niet. Ondertussen doen de marketeers hun uiterste best om kinderen tot zeuren aan te wakkeren.(3)

Wat is wijsheid? Wéét dat de supermarkt zo ingericht is om jou en je kinderen maximaal te prikkelen en verleiden. Het liefst laat je je kids helemaal thuis, maar die optie is er nou eenmaal niet altijd. Je kunt wel je kind laten ‘helpen’: in plaats van verbieden, kun je het laten meezoeken naar de macaroni. En als het aankomt met een pak Spongebob macaroni (ja dat bestaat) zeggen: “ja, dat is Spongebob, leuk hè?” En dan terugleggen. Of laten kiezen tussen twee mogelijkheden die jij bepaalt.

En als je met zo’n hummel door een speelgoedpaleis loopt, verwacht er dan niet teveel van. De prikkels daar, met al dat geel, blauw en roze, zijn gewoon méér dan welk kind dan ook kan verdragen. Ik zag ooit een jongetje steeds met ander speelgoed naar zijn vader rennen, die vervolgens boos werd. Hij had ook kunnen zeggen: “ja dat is óók erg mooi, ik snap best dat jij dat wil hebben.” Het joch was hooguit drie…

Maar weet ook, dat de meeste volwassenen je sores zullen herkennen. We hebben allemaal wel eens met een krijsend kind in de supermarkt gelopen. Zo stond ik ooit bij de kassa met een luidruchtig tegenstribbelend kind, dat haar zin niet kreeg. Een oudere dame legde haar hand op mijn arm en zei: “je doet het goed hoor!”

p.s. Op 1 september 2014 heb ik deze column als radiocolumn voorgelezen in het programma Nachtwerk van RTV Rijnmond. Klik hier om terug te luisteren!

Noten:

(1) Vance Pacquard: de verborgen verleiders. (The hidden Persuaders, 1957)

(2) Asha ten Broeke en Ronald Broekhuizen: Eet mij. Amsterdam 2012.

(3)zie ook het rapport van Foodwatch over kindermarketing:  http://foodwatch.nl/pers/persberichten/e45738/index_nl.html

Strenger opvoeden! - Gastblog van Gabriëlle Jurriaans

Zelden zoveel amateurpedagogen op Twitter langs zien schuiven als tijdens de VPRO themavond 'Alles voor je kind' (donderdag 11 april 2013, Nederland 3). We verwennen onze kinderen te veel, is de gedachte. We zijn niet streng genoeg, kinderen krijgen te veel materiële dingen, hoeven weinig zelf te doen en ouders zijn niet consequent genoeg.

 Voor de helft ben ik het daar mee eens: ja, een kind van tien met twee laptops, een aaifoon, en drie dure sporten, dat is verwennerij. Van het soort waar kinderen, maar vooral ook onze planeet heel goed buiten kan.

En kinderen hoeven weinig zelf te doen. Ook dat is waar. Kinderen willen en kunnen nuttig zijn en hebben het nodig om als gelijkwaardig teamlid in een groep te functioneren. Daar kun je al heel vroeg mee beginnen, bijvoorbeeld met zes maanden als je kind een vaste hap mag en je hem een struik afgekoelde broccoli of een stuk banaan geeft.

'Zelluf doen' is een basisbehoefte van kinderen die er niet is om jou dwars te zitten, maar om te leren hoe het leven in elkaar steekt. Wil je kind van twee dus zelf wat water inschenken, bedenk dan – als je de vloer staat te dweilen – dat het kind een enorm nuttige vaardigheid aan het oefenen is.

Maar hoe zit dat met dat consequent en streng zijn? In 'Alles voor je kind' zien we presentator Bram van Splunteren zijn tweejarige trainen. Als je de driftbuien van een peuter ziet als een programmeerfout van het kind, dan moet dat er natuurlijk flink uit geoefend worden. Op het stoutstoeltje, inzicht geven, maar gelukkig ook afleiden (halleluja!). De Triple P-folders kwamen nog even in beeld. Waren die driftbuien nu minder? Het leek er niet erg op.

Van Splunteren had eerst de Gordontraining gedaan, maar dat was toch niet gelukt. Nogal wiedes: het kind is pas twee en de Gordonmethode is een communicatiesysteem. Probeer dat over een jaar nog eens, van Splunteren!

Verder zagen we worstelende ouders, mensen die het vooral moeilijk vonden zichzelf te reguleren. 'Ja, ik ga 40 dagen om half zeven thuis zijn van mijn werk' zei een moeder. En, was het gelukt? Nou nee, voor zevenen lukte dan meestal nog net wél, lachte moeder haar verbroken belofte weg.

Kijk, ouders die zichzelf verwennen, met tripjes naar exotische oorden, met dure apparatuur,  hoe moeten die dan soberheid aan hun kinderen voorleven? Ouders die het zelf amper op kunnen brengen om zonder televisie of laptop aan tafel te eten. Dan kun je nog zo consequent regels aan je kind opleggen, maar kinderen doen nu eenmaal wat jij doet en niet wat je zegt.

En dat streng zijn dan. Kinderen hebben grenzen nodig, dat weten we wel, maar grenzen die keihard en zonder enige flexibiliteit of menselijkheid gehanteerd worden, zijn belachelijk. Een beetje onderhandelruimte, respect voor je kind, goed luisteren naar wat je kind zegt en nadenken over de regels die je wél wilt hanteren, dat heeft niets met streng zijn te maken, maar met samenleven.

Je kunt een kind van een jaar best dwingen om stil te zitten aan tafel, maar dan ga je voorbij aan het feit dat dit erg veel gevraagd is van een dreumes. Het kind leert er vooral iets over machteloosheid, fysieke overmacht en rare rigide regels van,  waar het later in het leven helemaal niks aan heeft.

Als we allemaal gaan roeptoeteren dat kinderen streng moeten worden opgevoed, gewoon moeten luisteren, dat nee ook echt nee is en dat je altijd keihard consequent moet zijn, zonder enige nuance en duiding, dan leggen we al onze maatschappelijke en sociale problemen in de schoot van onze kinderen. Laat ouders eerst zichzelf streng opvoeden en minder verwennen. Dan praten we verder.

 

Door Gabriëlle Jurriaans, redacteur van Kiind Magazine www.kiind.nl

Coming out. Over pesten en slachtofferschap

De meesten van jullie weten het wellicht al, maar ik zal het maar eens hardop schrijven: Ik ben vroeger gepest. En niet zo’n beetje ook. Het begon waarschijnlijk al op de kleuterschool, hoewel ik me daarvan niet veel herinner. Maar van mijn ouders hoorde ik later dat zij destijds al overwogen om een andere kleuterschool voor mij te zoeken, vanwege de pesterijen.  Mijn oudste herinneringen aan pesten dateren van de derde klas (wat nu groep 5 heet). Op een dag mocht ik boodschappen doen, een flesje koffiemelk halen in de supermarkt, voor de lerarenkamer. Ik was natuurlijk reuze trots en vereerd. Maar een paar weken later vond ik ineens allemaal briefjes in de kast, achterin de klas. Daarop stonden dingen als: “Ik vind Mieke gewoon een stom kind” of: “Ik vind Mieke niet stom, maar ze wil alleen met E. spelen”. Bleek dat de meester in mijn afwezigheid alle kinderen had gevraagd op te schrijven hoe ze mij vonden.

Maar al jong school er een kleine socioloog in mij, die goed kon observeren, die keek wat er gebeurde. Zo zei ik tegen de meester van de vierde klas (groep 6) dat zijn belgenmoppen echt niet konden, Belgen waren gewone mensen, net als wij. Ik leerde ook al vroeg dat meesters en juffen gewoon konden meedoen met pesten, of het zelfs aanmoedigden. Zo haalde diezelfde meester van de vierde mij eens voor de klas, hield het boekje dat ik uit de schoolbieb had gehaald omhoog en zei tot de klas: “kijk eens wat Mieke voor kinderachtig boekje heeft uitgekozen!” De klas joelde maar wat graag.

En op de nieuwe school, in de nieuwe woonplaats, vonden zowel de leerlingen als (veel van) de meesters en juffen mij maar een vervelende leerling, beslist geen aanwinst voor hun school. Het pesten hield ook aan in de brugklas, en later. Tot en met 4 vwo, daarna ebde het weg.

Al die jaren pesten hebben diepe sporen in mij achtergelaten. Toch heb ik het nooit ervaren als alleen maar negatief. Ik heb namelijk ooit een moment gehad waarop ik dacht: wat ik ook doe, ik hoor er niet bij. Dan kan ik net zo goed voor mijzelf kiezen. En ik werd mezelf. En ging vooraan zitten in de collegezaal, en stelde vragen aan de professor. Ik viel op, en kon me optimaal ontwikkelen. Ik had immers niets te verliezen? Maar pijn deed het wel. Het voelde als een negatieve keuze. Het heeft wel een paar gesprekken gekost, om erachter te komen dat het altijd een positieve keuze is geweest. Voor mezelf in plaats van voor de groep.

Slachtofferrol

Ik heb lang geaarzeld om mijn verleden openbaar te maken. Jezelf als “pestslachtoffer” neerzetten is beslist geen slimme zet. Je presenteert jezelf immers als een loser? Hoe serieus word ik hierna nog genomen als wetenschapper? En juist pesten draait om het uitkiezen van de zwakkeren, die dienen als mikpunt. Bovendien roept zwakte agressie op. Wat dat betreft zie ik wel een parallel met dierlijk gedrag, maar daarin ga ik me nog eens verdiepen. Afgezien daarvan wordt de term “slachtofferrol” tegenwoordig vaak misbruikt om iemand helemaal monddood te maken. Als in: “hij/zij kiest ervoor om in een slachtofferpositie te blijven hangen”. Een loser dus, die het helemaal aan zichzelf te danken heeft dat hij/zij er niet uitkomt.  Dat heeft alles te maken met het neoliberale ideaal van meritocratie. De beteren hebben niet zozeer geluk gehad in het leven, maar hun positie aan zichzelf te danken en dan ook het volste recht op hun aanzien, hun inkomen, hun plekje aan de top. En tja, dan moeten die losers het óók wel aan zichzelf te danken hebben. Wijzen op nare omstandigheden is zó kiezen voor de slachtofferrol…

Kortom, ik moest wel even slikken om toch hardop uit te spreken dat ik inderdaad gepest ben. Toch doe ik het. Niet alleen om iets van het taboe weg te nemen, maar ook omdat ik kennis heb opgebouwd van binnenuit. Kennis waarmee ik anderen kan helpen. Ik heb dingen opgemerkt, die anderen wellicht over het hoofd zouden hebben gezien. Door die te benoemen, kunnen ze opgenomen worden in het beleid tegen pesten.(1)  Zo kon ik laatst op een expert meeting met de staatssecretaris en kinderombudsman wijzen op de soms actieve rol van leerkrachten. Pesten is niet alleen iets van kinderen onder elkaar, maar komt ook onder volwassenen voor en op scholen kunnen leerkrachten zelfs een actieve rol hebben in het pesten. Ik heb het vaak gezien, en zelf ook (soms) ervaren. De goeden niet te na gesproken, het komt voor en moet dus niet op voorhand uitgesloten of over het hoofd gezien worden.

Betrokkenheid en distantie

Natuurlijk is er het risico van te grote emotionele  betrokkenheid bij het onderwerp pesten. En inderdaad, naar sommige programma’s over pesten kan ik nauwelijks kijken. Erover vertellen vind ik nog lastiger (maar ik doe het wel!).  Aan de andere kant kun je je afvragen wie werkelijk objectief tegenover het onderwerp pesten staat. Iedereen heeft er wel eens mee te maken gehad, is ooit slachtoffer, dader, toeschouwer of meeloper geweest. Dat kan haast niet anders. Ook bij hen kun je je afvragen hoe objectief die persoon is, wat zijn/haar belangen of vooroordelen zijn. En van iemand die er ècht nooit mee te maken heeft gehad, moet je je werkelijk afvragen of die in dezen zo’n geschikte wetenschapper is. Kortom, ik heb niet de illusie objectief te zijn, noch de ambitie. Liever verwijs ik naar de verhandeling van Norbert Elias (2) over problemen van betrokkenheid en distantie. Beide termen geven meer een proces en een mengvorm aan, dan iets absoluuts.  Ikzelf probeer mijn kennis en ervaring in te zetten, en kijk niet alleen kritisch naar anderen, maar ook naar mijzelf. Althans, dat probeer ik.

 

Noten:

(1) Voor mijn aanbevelingen over pesten, zie het document “Naar een effectieve aanpak van pesten” op http://miekevanstigt.blogspot.nl/2013/01/naar-een-effectieve-aanpak-van-pesten.html

(2) Norbert Elias: Problemen van betrokkenheid en distantie. Essay. Amsterdam: Meulenhoff 1982.

Het vraagstuk "kip"

Bas Haring houdt zich in de Volkskrant van 15 februari bezig met het vraagstuk “kip”: is het handiger om de hele kip te consumeren of kun je de diverse kippenonderdelen beter optimaal over de wereld verdelen? Volgens hem is de ideale situatie van de vrije markt dat voedingsproducten “optimaal worden geproduceerd en verdeeld over de samenleving wanneer mensen doen wat henzelf goeddunkt en vooral niet bezig zijn met wat optimaal is voor die hele samenleving.”

Maar wat er dan gebeurt valt te lezen in diezelfde Volkskrant, een paar bladzijden daarvóór, bij het “paardengate”: handelaren proberen zo goedkoop mogelijk te leveren, desnoods door paardenvlees van dubieuze herkomst te verkopen als goedkoop rundvlees voor goedkope lasagne. De inkopers zijn op hun beurt maar wat blij met die goedkope levering en de consument wordt onwetend gehouden.

Wordt het niet eens tijd dat mensen zich juist wèl bezig gaan houden met wat optimaal is voor de hele samenleving? En dat Bas Haring vraagtekens gaat zetten bij de aanname dat wanneer individuen doen wat goed is voor henzelf, er vanzelf een samenleving ontstaat die goed is van en voor zichzelf? Want we kunnen dagelijks zien dat daar niets van klopt. 

De Grote Vrouwelijke Revolutie

(ingezonden brief aan De Volkskrant. En nu hopen dat deze wèl geplaatst wordt...)
(naschrift: en waarom verbaast het mij niet dat de brief niet geplaatst is?)

De Grote Vrouwelijke Revolutie voltrekt zich,  schrijft Rutger Bregman in De Volkskrant van zaterdag 2 februari. Terwijl jongens op scholen en mannen in topfuncties voor problemen zorgen, zijn het de meisjes en vrouwen die steeds succesvoller worden. De moderne samenleving heeft meer aan vrouwelijke kwaliteiten als overleg en communicatie dan aan mannelijk testosteron. Het best nog werkt een gelijke verdeling van mannen en vrouwen. Streven naar een gelijke verdeling is dan ook een goed idee, niet zozeer vanuit gelijkwaardigheid, maar omdat het voor iederéén beter is. Een kwestie van kwaliteit dus. Aldus Bregman.

Alleen vreemd dat we daar in Nederland zo weinig van merken, aan de top èn in het openbare debat. Nog altijd moeten we het doen met een minderheid aan vrouwen in leidinggevende posities, een belachelijk laag percentage aan vrouwelijke hoogleraren, een regering met méér mannelijke dan vrouwelijke ministers en met een mannelijke premier en een mannelijke vice-premier.  

Nog erger zijn de media. In serieuze discussieprogramma’s komen vrouwen nauwelijks aan het woord, daarover is al veel discussie gevoerd – zonder al te veel resultaat. Zodat we avond aan avond moeten kijken naar pratende mannen die er óók hun plasje over willen doen. Het ergst vind ik dat mijn eigen Volkskrant geen haar beter is. Dag in dag uit zie ik vooral mannen die bijdragen aan de opiniepagina’s. Een jonge, mannelijke Sturm-und-Dranger aan de universiteit krijgt zijn stukje wel geplaatst, hoe onzinnig ook. Maar vrouwen? Niet of nauwelijks bij de ingezonden brieven, niet of nauwelijks bij de andere opiniestukken, gelukkig nog wel een paar goede vrouwelijke columnisten.

Maar daar blijft het dan ook bij. Dag na dag, week na week zijn artikelen of brieven van vrouwen veruit in de minderheid. Wordt het niet tijd dat De Volkskrant zich realiseert dat er ook vrouwelijke abonnees zijn? Dat een evenwicht in de berichtgeving èn in het debat, zowel wat toon als onderwerpen betreft, de kwaliteit ten goede komt? Kom Volkskrant, luister eens naar Bregman, zo’n verstandige man…

Denkfout: zien wat we verwachten

In het ABC van denkfouten behandelt Suzanne Weusten op in De Volkskrant van woensdag 16 januari 2013  de Selectieve Waarneming: het zien wat we verwachten. Als illustratie gebruikt zij het verhaal dat op een vroege morgen in Washington, januari 2007, een beroemd violist zich opstelde in een metrostation, waar 1100 mensen hem haastig en ongeïnteresseerd passeerden en slechts 7 mensen naar zijn muziek wilden luisteren waarvan slechts één hem herkende. Dit moet volgens de schrijfster (en niet alleen volgens haar, ik heb het voorbeeld vaker voorbij zien komen) bewijzen dat mensen alleen zien wat ze verwachten en “blind zijn voor onverwachte gebeurtenissen” en erger nog: blind voor onverwachte en gratis schoonheid.  

Maar tegelijk -op een ander niveau- is het concept ook van toepassing op haar eigen waarneming. Ook zij ziet namelijk wat zij verwacht: 1100 ongeïnteresseerde mensen die alleen binnen de context van de concertzaal de muziek van de violist kunnen waarderen. Maar klopt dit wel? Hoeveel van de passanten in een willekeurig metrostation  luisteren graag naar klassieke muziek en zijn op de hoogte van het bestaan van de betreffende violist?  

Ik zou de passanten in de Amsterdamse metro niet de kost willen geven die bijvoorbeeld nog nooit van Leonidas Kavakos hebben gehoord (tenzij hij de avond tevoren bij De Wereld Draait Door heeft gespeeld, wat tot op heden nog niet is gebeurd).  Doorgaans is dat beslist niet hetzelfde publiek dat je `s avonds in Het Concertgebouw aantreft. En andersom vind je van de volle zaal in het Concertgebouw slechts een enkeling `s morgens vroeg in de metro terug. Het goede nieuws is dus dat, ondanks de haast in de ochtendspits en ondanks het vroege tijdstip, er toch nog 7 mensen waren die stopten en oor hadden voor deze onverwachte schoonheid. Er is nog hoop voor de mensheid.

Naar een effectieve aanpak van pesten

Naar aanleiding van de trieste zelfdodingen van Tim Ribberink, Fleur Bloemen en vele anderen staat het onderwerp “pesten” hoog op de politieke agenda. Terecht, want naast bovengenoemde schrijnende gevallen zijn er nog vele duizenden kinderen die ermee te maken hebben en vele volwassenen die nog dagelijks kampen met de gevolgen van pesten in hun jeugd.

Op 9 januari en 20 maart j.l. organiseerden Staatssecretaris Dekker (OCW) en Kinderombudsman Dullaert meetings met experts. Daaraan wilden wij (1) ook een bijdrage leveren, vandaar dat we dit discussiestuk indienden, dat we hierbij ook voor anderen toegankelijk maken:

Het belangrijkste probleem bij het aanpakken van pesten is dat de situatie eerst als zodanig gedefinieerd dient te worden. Voor veel kinderen is het lastig, omdat ze in hun omgeving vaak niet op begrip kunnen rekenen. Voor veel ouders is dat moeilijk omdat zij bij school geen gehoor krijgen. Voor veel scholen is het problematisch, omdat zij daarmee hun onmacht toegeven. Wanneer zij het pesten wèl willen aanpakken, stuiten zij op beperkingen in hun bevoegdheid om ouders te betrekken of leerlingen van school te verwijderen.

Het is begrijpelijk dat vanuit de samenleving steeds harder de roep klinkt om pesten aan te pakken, er is immers vrijwel niemand die er nooit mee te maken heeft gehad of zal krijgen. De verleiding is groot om de pestkoppen keihard aan te pakken, in de veronderstelling dat een keiharde aanpak het probleem van pesten eens en voorgoed zal oplossen. Die gedachte gaat volgens ons echter voorbij aan belangrijke inzichten op het gebied van pesten. Pas als recht gedaan wordt aan de oorzaken van pesten èn aan de sociale mechanismen daaromheen, kan het verschijnsel effectief aangepakt worden.  Daarom gaan we eerst in op de vragen: Wat is pesten, wat zijn de oorzaken van pesten en wat zijn de gevolgen van pesten.

Wat is pesten?

Pesten is een vorm van sociale uitsluiting en gebeurt vrijwel altijd in de context van een groep. Je kunt daarom zeggen dat pesten groepsgedrag is, waarbij op verschillende omstandigheden en individuele kenmerken wordt gereageerd. Daarover later meer. Het grote verschil met plagen is dat bij plagen sprake is van goedmoedigheid en wederkerigheid. Het draagt op die manier bij aan een goede sfeer in de groep en er is geen sprake van slachtoffers. Bij pesten is er géén wederkerigheid of een te grote ongelijkheid daarin. Er is geen sprake van goedmoedigheid, het pestobject wordt gekwetst en buitengesloten. Daarbij is –vaak doordat er sprake is van meerdere personen tegen één-  sprake van machtsongelijkheid. Het individu kan niet tegen de groep op.

Pesten is een sociaal mechanisme dat ontstaat wanneer (groepjes) kinderen zich verenigen door middel van het uitsluiten, mishandelen of zwartmaken van één bepaald kind. Zo versterken zij hun saamhorigheid en machtsgevoel. Pesten kan op verschillende manieren voorkomen: fysiek, door mishandeling; materieel door het beschadigen van persoonlijke eigendommen; psychisch door schelden, nare bijnamen, of (voor de omgeving soms nauwelijks merkbaar) uitgesloten worden, niet mogen meedoen; of recent via de sociale media gestalkt worden, belachelijk gemaakt, gechanteerd met foto’s (cyberpesten).

Pesten is een sociaal verschijnsel. Omdat wij onze samenleving zodanig hebben ingericht dat kinderen tot hun 21^e in klassikale leeftijdsgroepen doorbrengen, komt pesten vooral op scholen voor. Die sociale setting maakt individuen kwetsbaar. Maar ook in sportclubs, in de buurt, in dorpen of in (bejaarden) tehuizen komt pesten voor. Wij zullen ons in dit document vooral op pesten op scholen richten, maar het is belangrijk te beseffen dat het om groepen gaat en dat pesten op school zich ook buiten school (denk aan sportclubs, of aan cyberpesten, of op straat) voort kan zetten.

Oorzaken van Pesten.

Er zijn diverse manieren waardoor pesten kan ontstaan. Het gaat in veel gevallen om een groep (kinderen) die niet goed begeleid wordt. De grenzen en gedragsregels zijn niet duidelijk, men voelt zich niet veilig, niet gehoord of gezien. Gewone irritaties kunnen uitgroeien tot conflicten, kleinere subgroepjes kunnen samenspannen en hun macht vergroten middels het pesten van één bepaald kind.

Het slachtoffer kan volstrekt willekeurig uitgekozen worden, maar is vaak een kind dat nèt een beetje afwijkt van de groepsnorm. Aangezien de groepsnorm varieert, kan de afwijking ervan dus ook variëren. Daarnaast zijn er een paar aspecten die maken dat een kind een groter risico loopt om gepest te worden. Overgewicht is er één van (evenals andere fysieke kenmerken die afwijken van de norm). Daarnaast is (zelfs verborgen of nog niet geuite) homoseksualiteit een risicofactor, vooral bij jongens.  Meer algemeen kan men stellen dat kinderen die gendernormen voor gedrag overschrijden, risico lopen.

Sociaal onhandige kinderen lopen risico gepest te worden, omdat hun handelingen irritaties oproepen. Soms is de sociale onhandigheid of de onzekerheid juist een gevolg van eerder pesten, bijvoorbeeld op een andere school. Zo neemt het gepeste kind de problematiek met zich mee.

Zieke kinderen lopen ook het risico gepest te worden, bijvoorbeeld als ze er “anders” uitzien door medicijngebruik of een huidziekte, of als ze een speciaal dieet moeten volgen. (2)

Gevoelige kinderen lopen hoge kans het mikpunt te worden, vooral omdat ze eerder of heftiger reageren dan anderen, wat de kans op herhaling vergroot. Ook hoogbegaafde kinderen lopen risico (al dan niet in combinatie met hun gevoeliger aard) omdat zij anders denken dan hun leeftijdgenoten. Het is voor hen moeilijker zich aan te passen aan de groepsnorm. NB: dit is een belangrijke link met het achterblijven van excellentie in het Nederlandse onderwijs: als matig presteren de groepsnorm is, levert excelleren voor het individu grote risico’s op.

Pesten is schadelijk.

Pesten is een fundamenteel menselijk verschijnsel en komt overal voor. In die zin is het niet redelijk te veronderstellen dat het ooit uitgebannen zal worden. Zelfs in de dierenwereld komt pesten voor, waarbij bijvoorbeeld een groep apen het consequent op één zwakkere soortgenoot gemunt heeft.

Ondanks dat pesten bij het menselijk samenleven hoort, kan men, màg men pesten niet accepteren als iets wat er nu eenmaal bij hoort. Daarvoor zijn de gevolgen te ingrijpend. Van pesten word je niet beter, maar slechter. Het is geen manier om “hard te worden”, integendeel. Slachtoffers van pesten dragen vaak hun leven lang de sporen ervan in pijn, onzekerheid en/of een laag zelfbeeld.

Juist omdat mensen door en door sociale wezens zijn (zonder andere mensen om je heen is het niet mogelijk als mens op te groeien, denk aan wolfskinderen) is sociale uitsluiting de meest ingrijpende straf, die zelfs fysiek pijn doet.

Pesten is zeer schadelijk, het kan leiden tot ernstige psychische problemen, eetproblemen, overgewicht, sterk verminderde schoolprestaties, ziekte, arbeidsongeschiktheid en soms zelfs tot zelfmoordgedachten of –pogingen. Pesten is daarbij schadelijk voor àlle betrokkenen: allereerst voor de slachtoffers die door langdurig (langer dan 3 maanden) pesten blijvende schade oplopen, daarnaast voor de ouders van het slachtoffer, die zich boos en/of machteloos voelen. Voor de omstanders, die zich onveilig voelen en meedoen uit angst anders zelf gepest te worden. Ook voor de daders, die op korte termijn wellicht populair zijn maar niet geliefd, maar op langere termijn risico lopen op crimineel gedrag. Voor de klas als geheel heeft pesten negatieve invloed op de leerprestaties.(3)  Voor de school leidt pesten tot een slechte sfeer en minder saamhorigheidsgevoel.

Signaleren en actie ondernemen

Het is een misvatting om pesten te verklaren vanuit het gedrag van het pestslachtoffer. Veel problematisch gedrag is juist het gevolg van pesten, niet de oorzaak. Door de omgeving, soms óók door de schoolleiding of leerkracht, wordt het echter gezien als een rechtvaardiging voor het pesten (“hij of zij doet immers raar, huilt snel, kan niet van zich afbijten, trekt zich dingen te veel aan, is sociaal niet vaardig, etc”), waardoor het pesten alleen verergert en/of er geen actie wordt ondernomen.  Zelfs wanneer pestslachtoffers op school aan de bel trekken, hulp zoeken, is het niet vanzelfsprekend dat er aan hun hulpvraag gehoor wordt gegeven. In het onderzoek van Eénvandaag meldde 52% van de jongeren dat de leraar of de school van het pesten op de hoogte was, maar geen actie ondernam.(4) Veel kinderen die pesten, hebben geen idee van de impact van hun gedrag op het slachtoffer. Daarnaast moet uitdrukkelijk gezegd worden dat ook volwassenen (de leerkracht, de ouders) kunnen meedoen aan het pesten of het pestgedrag van kinderen kunnen versterken of bevestigen. Pesten is beslist niet iets van kinderen alléén. Een belangrijk probleem wat betreft het aanpakken van pesten is dan ook de signalering en het overgaan tot actie. 

Harde aanpak

Er wordt vaak geroepen om een harde aanpak van de pestkoppen, maar dat is om meerdere redenen geen goed idee. Ten eerste kan een keiharde aanpak zich juist tégen het slachtoffer keren, waardoor het pesten wordt aangevuld met wraak nemen vanwege die harde aanpak. Veel pestslachtoffers weten dit intuïtief en zijn daarom juist bang om het pesten aan de kaak te stellen. Het is daarom belangrijk dat het gepeste kind goed begeleid en het proces van aanpak goed gemonitord wordt.

Ten tweede zijn sommige pestkoppen juist voormalige slachtoffers, die op hun nieuwe school juist gaan pesten om te voorkomen dat zij opnieuw gepest worden. Of het zijn kinderen die thuis veel geweld meemaken of anderszins problemen hebben. Een keiharde aanpak helpt hen niet en doet ook geen recht aan hun probleem.  Pesten moet aangepakt worden, met respect voor slachtoffers èn daders om samen de goede sfeer te herstellen.

Ten derde is pesten een groepsprobleem, waarbij veiligheid, respect en een positieve communicatie hersteld of bewerkstelligd moeten worden. Alleen dan kan recht gedaan worden aan de behoefte van ieder kind. Repressie is in strijd met deze doelstelling en zal op korte termijn wellicht het pesten tijdelijk opheffen, maar op lange termijn beslist niet.

Pestprotocol

Ook op scholen met een pestprotocol wordt gepest, omdat pesten nu eenmaal overal en op elk moment kan ontstaan. Het hebben van een pestprotocol alléén is dan ook beslist niet voldoende. Het hangt van de signalering en de bereidheid tot ingrijpen èn van de professionaliteit van de leerkrachten en de schoolleiding af of het pestprotocol succesvol ingezet kan worden. De signalering is het eerste probleem.

Te vaak stuiten het gepeste kind en zijn ouders op onwil en onkunde. De oorzaak voor het pesten wordt bij hem/haarzelf gelegd, belangen van leraren of de school (overspannenheid, een vervanger voor de groep, het bewaren van de rust op school) worden boven de belangen van het pestslachtoffer gesteld. Of men voelt zich machteloos om het pesten aan te pakken, omdat de ouders van de pestkop niet meewerken of dreigen met een advocaat.

Zo kan het gebeuren dat een pestprotocol op de plank blijft liggen, terwijl de school toch het idee heeft “er alles aan te doen”.  Ook een projectweek over pesten kan contraproductief werken. De schoolleiding heeft het idee “iets” met het thema te hebben gedaan, terwijl de rest van het jaar kinderen hun gang kunnen gaan en zelfs door de projectweek op ideeën zijn gebracht.

Er zijn de laatste jaren veel bureaus opgekomen die een methodiek tegen pesten hebben ontwikkeld, bijvoorbeeld de methode "Prima". Ook het uit Finland geïmporteerde KIVA wordt breed omarmd als dé oplossing tegen pesten. Hoewel de kwaliteit van de anti-pestprogramma’s en de sociale-vaardigheden methodes variëren, moet hier gezegd worden dat:

a) geen enkel programma het pesten voorgoed kan oplossen. Zelfs het zo bejubelde KIVA programma reduceert het pesten met een fantastische 40 procent. Dat wil zeggen dat er nog steeds gepest wordt, alleen minder.(5) Het pesten is nog niet met de helft afgenomen.

b) het welslagen van anti-pestprogramma’s vooral afhankelijk is van de inzet en het enthousiasme van alle betrokkenen, en met name van de kundigheid van leerkracht om alle partijen positief te verbinden.  Over het algemeen kan gesteld worden dat je beter een goede leraar voor de klas kan hebben en géén pestmethode dan een goede pestmethode en een slechte leerkracht.

Voor een mogelijk effectieve aanpak van pesten is het daarom noodzakelijk dat:

      1. het pesten herkend wordt;

      2. het pesten erkend en benoemd wordt als pesten, en daarmee als onwenselijk;

      3. de leerkracht en de school volstrekt duidelijk maken dat pesten niet getolereerd wordt;

      4. men gemotiveerd is en de moed heeft om het pesten aan te pakken;

      5. men een goede methode ter beschikking heeft en/of begeleiding van buitenaf inschakelt;
      6. men de voortgang van dit proces voortdurend blijft monitoren en bijstellen.

Pesten voorkomen

Een goede leerkracht is zoals gezegd essentieel bij het voorkomen of aanpakken van pesten. Hoe eerder het pestgedrag wordt opgemerkt, des te minder kan pesten zich tot een groepscultuur ontwikkelen, waardoor het aanpakken ervan steeds moeilijker wordt. De leerkracht kan als mediator bij conflicten optreden, waarbij de behoeften van ieder kind worden benoemd en gezamenlijk wordt gezocht naar een oplossing voor de problemen. Het is zaak om in een klas, op een school, altijd te blijven streven naar een goede sfeer, alert te blijven op de mogelijkheid van pesten en dit tijdig te onderkennen en als ongewenst te benoemen.

Aan de pesters moet duidelijk worden gemaakt dat pesten beslist niet getolereerd wordt. Daarnaast moet besproken worden wat de gevolgen zijn van hun gedrag voor het slachtoffer. Vaak is het voor de daders helemaal niet duidelijk hoezeer hun gedrag het slachtoffer kwetst. Een herstelgesprek is  een werkzame manier om het pestslachtoffer de kans te geven aan te geven wat nodig is om de situatie te herstellen, waarna men afspraken maakt. Tegelijk wordt het welzijn van de gehele groep bewaakt.

Scholen moeten daarbij zowel de verantwoordelijkheid en regie hebben (en hierop kunnen worden aangesproken door ouders en inspectie), als de mogelijkheid om pestkoppen te verwijderen van school.(6)

Pesten is een communicatieprobleem èn een attitudeprobleem.  Vaak komen ouders en school bij pesten tegenover elkaar te staan. Men helpt elkaar niet (meer) om een pestprobleem aan te pakken, maar beschuldigt elkaar ervan dat het pesten in stand blijft. Men graaft zich in.

Noodzakelijke maatregelen:

Op grond van de voorgaande definiëring en constateringen, is naar onze mening deze volgorde van aanpak wenselijk:

I. een goede leerkracht bewaakt het welzijn en de belangen van alle kinderen in de klas en roept zo nodig hulp in, in eerste instantie van de intern begeleider;

II. de schoolorganisatie ondersteunt de leerkracht in dit streven: pesten wordt niet getolereerd en het welzijn van àlle kinderen is even belangrijk;

III. er zijn diverse methoden die ingezet kunnen worden om de sfeer in de klas te verbeteren bij bestaand pesten of die kunnen zorgen voor een goede basissfeer in de klas;

IV. scholen kunnen bij de inspectie of vertrouwenspersoon vragen wat een goede methode is voor hun school/klas/situatie;

V. de vertrouwenspersoon is onafhankelijk en kan ook door ouders/leerling benaderd worden en onderhandelt met de school en de ouders/leerling. Bij voorkeur is de vertrouwenspersoon een mediator. Indien de mediation niet tot een oplossing leidt, kunnen ouders of school zich tot de inspectie wenden. Onze voorkeur gaat uit naar een inspecteur die expert is / wordt op het gebied van pesten en de daarbij behorende groepsprocessen. De expert heeft bevoegdheid om scholen tot medewerking te dwingen en eventueel, in samenspraak met de inspectie, te sanctioneren.

VI. de inspectie bewaakt de belangen van de school èn de leerlingen. De inspectie heeft bevoegdheid om ouders èn scholen tot medewerking te dwingen en eventueel de pestkoppen van school te verwijderen.

Verwijzingen:

(1) Theo Klungers van bureau Posicom www.posicom.nl en Mieke van Stigt, sociologe en pedagoge miekevanstigt.blogspot.nl

(2) http://www.goedgevoel.be/gg/nl/395/Pesten/article/detail/1554241/2012/12/27/Kind-met-allergie-ook-vaker-gepest.dhtml#.UNym7nzCwMo.twitter

(3) http://www.nji.nl/eCache/DEF/1/09/702.html

(4)  http://1vjongerenpanel.eenvandaag.nl/uitslagen/41809/uitslag_leraren_doen_weinig_tegen_pesten_

(5) http://nos.nl/artikel/423947-compliment-helpt-tegen-pesten.html

(6) Nu gebeurt het nog veel te vaak dat gepeste kinderen niet meer naar school gaan en vervolgens geen andere school kunnen vinden die hen aanneemt.